Usoa

Usoak, usapalekin batera, hegaztien familia batekoak dira, Columbidae izenekoa, mundu osoko eskualde beroetan banatzen diren 300 espezie baino gehiagoz osatua. Hegazti hauen ezaugarria moko motz eta mehea izatea da, goialdean estalki haragitsua (argizaria), hanka motzak eta beren usakumeak elikatzeko paparretik “esnea” ekoiztea.

Espainian, usoaren ehizak mendeetako tradizioa du, eta jarraitzaile ugari. Udazkeneko hilabeteak hegazti honen ehiza-denboraldiarekin bat datoz, eta milaka zaleek gehien espero dituzten hilabeteak dira.

Horri gehitu behar zaio Espainian gero eta hegazti-ustiategi gehiago daudela haragitarako usoak eta usakumeak hazteko. Hala, Nekazaritza, Arrantza eta Elikadura Ministerioan argitaratutako datu estatistikoen arabera, hamar urtean, 1994tik 2004ra, 1.400 kilo pasatxo ekoiztetik 47.200 ekoiztera pasatu da. Banaketa penintsularen iparraldean kontzentratzen da, eta Nafarroa da sektore horretan denbora gehien ematen duen autonomia-erkidegoa (31.200 kilo); ondoren, alde handiz, Euskal Autonomia Erkidegoa (10.400 kilo) eta Gaztela eta Leon (5.600 kilo) daude. Haragitarako usoen mundu-mailako ekoizpenari dagokionez, jarduera horretan aritzen diren herrialde nagusiak Estatu Batuak, Frantzia, Italia eta Espainia dira.

Ekoizpen handia ez bezala, usoaren zein usakumearen komertzializazioa eta kontsumoa ez dago oso hedatua gurean. Kontsumo handiena duten erkidegoak Nafarroa, Errioxa, Galizia, Kantabria, Madril eta Balearrak dira, Katalunia atzetik dutela. Hegazti hauek erosteko maiztasuna urtarokoa edo noizbehinkakoa izaten da, neurri batean aurkitzen zailak direlako, ohitura faltagatik, eta lantzeko neketsuak direlako.

Jatorria

Historialari gehienak bat datoz esatean etxe-uso arraza guztiak (Columba livia domestica) Eurasian jatorria duen uso suharretik (Columba livia) datozela. Hala ere, uso basatia beste uso espezie batzuekin gurutzatu da munduko hainbat tokitan, eta horrek hibrido ugari ekarri ditu. Dirudienez, usoen etxekotzea, duela 5.000-10.000 urte izan zela kalkulatzen da, Ekialde Hurbil osoa hartuko zuen eremu batean gertatu zen, Turkiatik Persia zaharrera (gaur egungo Iran), Mediterraneoa hartuz eta Egiptoraino iritsiz. Iberiar penintsulan, etxe-usoen lehen erreferentziak K.a. XI. mendekoak dira, eta Cadizen aurkitu dira.

Haitz-usoa txori taldekoia da, egoera basatian kolonietan bizi dena eta hegaldiak taldean egiten dituena (ziria), ezkontza-geldialdietan izan ezik, non bikotearekin egiten baitu hegan.